Στην παρ. 3 του άρθρου 215 του Ν. 3463/2006 – Κώδικας Δήμων και Κοινοτήτων, οριζόταν ότι:

«Οι δημότες και οι κάτοικοι μπορούν επίσης να καταθέτουν προτάσεις για την επίλυση διαφόρων ζητημάτων αρμοδιότητας του δημοτικού ή κοινοτικού συμβουλίου [...] Οι προτάσεις συζητούνται υποχρεωτικά στο οικείο συμβούλιο, εφόσον έχουν κατατεθεί από τουλάχιστον είκοσι πέντε (25) άτομα [...]».

Αυτό ήταν ένα συγκεκριμένο εργαλείο άμεσης συμμετοχής της τοπικής κοινωνίας. Άμεσης δημοκρατίας.

Ο νέος Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης, Ν. 5314/2026, στο άρθρο 126 κατήργησε την ανωτέρω διάταξη και στην πράξη έναν συγκεκριμένο και ουσιαστικό μηχανισμό συμμετοχής των πολιτών που υπήρχε στον προηγούμενο Κώδικα Δήμων και Κοινοτήτων, αφού παραβλέπει σκοπίμως το δικαίωμα αυτό των πολιτών.

Μέχρι πριν την ανωτέρω διάταξη, (25) δημότες ή κάτοικοι μπορούσαν να καταθέσουν συλλογικά μια πρόταση για ζήτημα αρμοδιότητας του Δημοτικού Συμβουλίου και, εφόσον πληρούνταν η προϋπόθεση των 25 προσώπων, η πρόταση έπρεπε υποχρεωτικά να συζητηθεί από το Δημοτικό Συμβούλιο.

Η δυνατότητα αυτή δεν ήταν μια πολιτική ευγένεια της δημοτικής αρχής. Ήταν ρητή νομοθετική πρόβλεψη.

Και η κατάργησή της δημιουργεί ένα σοβαρό ερώτημα:

Μπορεί ο νομοθέτης, από τη μία πλευρά, να διακηρύσσει την ανάγκη ενίσχυσης της συμμετοχής των πολιτών στην Τοπική Αυτοδιοίκηση και, από την άλλη, να αφαιρεί από τους πολίτες έναν συγκεκριμένο μηχανισμό με τον οποίο μπορούσαν να προκαλέσουν τη συζήτηση ενός θέματος στο Δημοτικό Συμβούλιο;

Το ερώτημα δεν είναι μόνο πολιτικό.

Είναι και συνταγματικό και θεσμικό.

Στο άρθρο 10 του Συντάγματος θεσπίζεται το δικαίωμα αναφοράς, ήτοι ότι: «Καθένας ή πολλοί μαζί έχουν το δικαίωμα [...] να αναφέρονται εγγράφως στις αρχές».

Και οι αρχές είναι υποχρεωμένες να ενεργούν σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις και να απαντούν αιτιολογημένα στον πολίτη.

Το Σύνταγμα, επομένως, αναγνωρίζει ρητά και τη συλλογική αναφορά. ‘Όπως ήταν διατυπωμένη και στο προηγούμενο άρθρο που καταργήθηκε, που αποδυναμώνει τη συλλογική συμμετοχή των πολιτών στις τοπικές υποθέσεις.

Στο άρθρο 5 του Συντάγματος καθορίζεται η Συμμετοχή στην κοινωνική και πολιτική ζωή, όπως:

«Καθένας έχει δικαίωμα [...] να συμμετέχει στην κοινωνική, οικονομική και πολιτική ζωή της Χώρας».

Η Τοπική Αυτοδιοίκηση αποτελεί το πλησιέστερο επίπεδο άσκησης δημόσιας εξουσίας προς τον πολίτη.

Η συμμετοχή λοιπόν στα τοπικά ζητήματα δεν είναι άσχετη με τη συνταγματική αρχή της συμμετοχής στα κοινά, που καταργήθηκε.

Το άρθρο 5Α – του Συντάγματος κατοχυρώνει το δικαίωμα στην πληροφόρηση ορίζοντας ότι:

«Καθένας έχει δικαίωμα στην πληροφόρηση, όπως νόμος ορίζει».

Η πληροφόρηση έχει σχέση και με τη διαβούλευση, η οποία θα πρέπει να προηγείται ειδικά όταν πρόκειται στο δημοτικό συμβούλιο να συζητηθούν θέματα μείζονος σημασίας και σπουδαιότητας για την τοπική κοινωνία.

Η διαφάνεια και η πληροφόρηση αποτελούν βασικές προϋποθέσεις ουσιαστικής συμμετοχής του πολίτη στα δημοτικά πράγματα.

Το άρθρο 25 θεσμοθετεί την Αποτελεσματική άσκηση των δικαιωμάτων και την αναλογικότητα.

Ήτοι, επιβάλλει στα κρατικά όργανα να διασφαλίζουν την «ανεμπόδιστη και αποτελεσματική» άσκηση των δικαιωμάτων.

Παράλληλα, προβλέπει ότι οι περιορισμοί των δικαιωμάτων πρέπει να σέβονται την αρχή της αναλογικότητας.

Εδώ λοιπόν τίθεται ένα πολύ συγκεκριμένο ερώτημα:

Ήταν αναγκαίο να καταργηθεί ολοκληρωτικά η δυνατότητα των 25 δημοτών;

Και ακόμη:

Γιατί, εάν κρίθηκε ότι το όριο των 25 ήταν προβληματικό, δεν αντικαταστάθηκε από έναν άλλο εύλογο αριθμητικό ή διαδικαστικό μηχανισμό συλλογικής συμμετοχής;

Για παράδειγμα, θα μπορούσε ο νομοθέτης να αυξήσει τον απαιτούμενο αριθμό υπογραφών, να θεσπίσει ηλεκτρονική συλλογή υπογραφών ή να προβλέψει συγκεκριμένη διαδικασία εξέτασης των συλλογικών προτάσεων.

Αντί αυτού, η συγκεκριμένη δυνατότητα εξαφανίστηκε από το νέο άρθρο 126.

Η αντίφαση ποια είναι;

Ότι ο Ν. 5314/2026, που κατήργησε το ενλόγω δικαίωμα, περιλαμβάνει ειδικό Β’ Μέρος (άρθρ. 753 επ.), για την κύρωση του Πρόσθετου Πρωτοκόλλου του Ευρωπαϊκού Χάρτη Τοπικής Αυτονομίας σχετικά με το δικαίωμα συμμετοχής στις υποθέσεις της τοπικής αρχής.

Το Πρόσθετο Πρωτόκολλο στο άρθρο 1 ορίζει ότι τα κράτη-μέρη διασφαλίζουν σε κάθε πρόσωπο που βρίσκεται στη δικαιοδοσία τους το δικαίωμα συμμετοχής στις υποθέσεις μιας τοπικής αρχής, ήτοι:

«Κάθε Κράτος Μέρος αναγνωρίζει το δικαίωμα συμμετοχής στις υποθέσεις μιας τοπικής αρχής σε κάθε πρόσωπο που βρίσκεται υπό τη δικαιοδοσία του.»

Και αμέσως μετά διευκρινίζεται τι σημαίνει αυτό το δικαίωμα:

Το δικαίωμα συμμετοχής σημαίνει το δικαίωμα να επιδιώκει κανείς να καθορίζει ή να επηρεάζει την άσκηση των εξουσιών και των αρμοδιοτήτων της τοπικής αρχής.

Διευκρινίζει ότι το δικαίωμα συμμετοχής σημαίνει το δικαίωμα του πολίτη να επιδιώκει:

Να καθορίσει ή να επηρεάσει την άσκηση των αρμοδιοτήτων» της τοπικής αρχής.

Στην παρ. 3 ορίζεται ότι ο νόμος προβλέπει μέτρα για την διευκόλυνση της άσκησης του δικαιώματος.

Και στην παρ. 5.1 ορίζεται ρητά ότι: «Κάθε διατύπωση, όρος ή περιορισμός στην άσκηση του δικαιώματος συμμετοχής στις υποθέσεις μιας τοπικής αρχής πρέπει να προβλέπεται από τον νόμο και να συνάδει με τις διεθνείς νομικές υποχρεώσεις του συμβαλλόμενου μέρους».

Το άρθρο 2 απαιτεί από τα κράτη να λάβουν τα απαραίτητα μέτρα για την πραγματική άσκηση του δικαιώματος συμμετοχής.

Μεταξύ των διαδικασιών που αναφέρονται ρητά περιλαμβάνονται:

«διαδικασίες συμμετοχής των κατοίκων, όπως διαδικασίες διαβούλευσης, τοπικά δημοψηφίσματα και αναφορές».

Το άρθρο 28 §1 του Συντάγματος προβλέπει ότι οι διεθνείς συμβάσεις, αφού κυρωθούν με νόμο και τεθούν σε ισχύ σύμφωνα με τους όρους τους, αποτελούν μέρος του εσωτερικού ελληνικού δικαίου και υπερισχύουν από κάθε αντίθετη διάταξη νόμου.

Εν προκειμένω, ο ίδιος νόμος κυρώνει το Πρόσθετο Πρωτόκολλο, με τις παραπάνω υπερεθνικής ισχύος διατάξεις και από την άλλη, με τον ίδιο νόμο τις καταργεί!

Τούτο, διότι με το άρθρο 126 ο νέος Κώδικας αναγνωρίζει ειδικά στους αιρετούς τη δυνατότητα να προκαλούν την εισαγωγή θεμάτων στο Δημοτικό Συμβούλιο.

Ο Δήμαρχος μπορεί να προτείνει θέματα.

Η Δημοτική Επιτροπή μπορεί να προτείνει θέματα.

Οι επικεφαλής των παρατάξεων της μειοψηφίας έχουν συγκεκριμένα δικαιώματα.

Από την άλλη πλευρά, καταργεί το δικαίωμα της ομάδας πολιτών να προτείνει προς συζήτηση θέματα στο δημοτικό συμβούλιο παραβιάζοντας κατάφωρα τις διατάξεις του Συντάγματος και του Πρόσθετου Πρωτοκόλλου.

Εδώ τίθεται το κρίσιμο ερώτημα:

Τον πολίτη τον θέλουμε μόνο ψηφοφόρο που συμμετέχει στις εκλογές και στη συνέχεια περιμένει τις αποφάσεις των αιρετών; Ή ενεργό μέλος της τοπικής κοινωνίας, με δικαίωμα να θέτει ζητήματα, να ζητά ενημέρωση, να καταθέτει προτάσεις και να προκαλεί τη θεσμική συζήτηση των ζητημάτων που αφορούν τον τόπο του;

Ο προηγούμενος Κώδικας είχε επιλέξει ξεκάθαρα τη δεύτερη αντίληψη. Ο νέος Κώδικας αφαίρεσε αυτό το δικαίωμα, παραβιάζοντας κατάφωρα τις διατάξεις:

• του άρθρου 5 §1 του Συντάγματος, για τη συμμετοχή στην κοινωνική και πολιτική ζωή,

• του άρθρου 10 §1, για το δικαίωμα ατομικής και συλλογικής αναφοράς στις αρχές,

• του άρθρου 10 §3, για την υποχρέωση παροχής πληροφοριών και εγγράφων,

• του άρθρου 5Α, για το δικαίωμα στην πληροφόρηση,

• του άρθρου 25 §1, για την αποτελεσματική άσκηση των δικαιωμάτων και την αρχή της αναλογικότητας,

• του άρθρο 28 §1 του Συντάγματος για την υπερεθνική ισχύ των διεθνών συμβάσεων,

• του άρθρου 102, για το συνταγματικό πλαίσιο της Τοπικής Αυτοδιοίκησης,

• και κυρίως του Πρόσθετου Πρωτοκόλλου του Ευρωπαϊκού Χάρτη Τοπικής Αυτονομίας, το οποίο κατοχυρώνει το δικαίωμα συμμετοχής στις υποθέσεις της τοπικής αρχής και απαιτεί πραγματικές διαδικασίες συμμετοχής των κατοίκων.

Μετά τα ανωτέρω, έχουν οι πολίτες δικαίωμα να διαθέτουν έναν αποτελεσματικό θεσμικό μηχανισμό μέσω του οποίου μπορούν να θέσουν υπόψη του Δημοτικού Συμβουλίου ένα ζήτημα τοπικού ενδιαφέροντος και να ζητήσουν από το αρμόδιο συλλογικό όργανο να το συζητήσει;

Ξεκάθαρα Όχι!

Οπότε υφίσταται σοβαρό ζήτημα συνταγματικότητας, αλλά και συμβατότητας της σχετικής ρύθμισης με το ευρωπαϊκό κεκτημένο στον τομέα της συμμετοχής των πολιτών στις υποθέσεις της τοπικής αυτοδιοίκησης όπως αυτό αποτυπώνεται ιδίως στον Ευρωπαϊκό Χάρτη Τοπικής Αυτονομίας και στο Πρόσθετο Πρωτόκολλό του για το δικαίωμα της συμμετοχής στις υποθέσεις μιας τοπικής αρχής.

Απόρροια των ανωτέρω είναι ότι ο πολίτης στερείται του δικαιώματος να εκφέρει τη γνώμη του και να κάνει προτάσεις σχετικά με ζητήματα της τοπικής κοινωνίας, πόσω μάλλον εάν αυτά είναι μείζονος σπουδαιότητας, όπως είναι το περιβάλλον, το πράσινο κλπ και η προστασία τους, πολεοδομικές και οικιστικές διατάξεις που επηρεάζουν την καθημερινότητα και τον τρόπο ζωής του.

Με την κατάργηση λοιπόν του δικαιώματος των (25) πολιτών που διασφάλιζε την άμεση συμμετοχή της τοπικής κοινωνίας, καταργήθηκε η άμεση δημοκρατία στα τοπικά ζητήματα.

Οπότε, υφίσταται αδήριτη η ανάγκη αντικατάστασης του άρθρου 126 του Ν. 5314/2026 και επαναφοράς των διατάξεων της παρ. 3 του άρθρου 215 του Ν. 3463/2006.